İlk kütüphanemiz nasıl doğdu?

Mustafa Kemal Paşa 27 Aralık 1919 günü Ankara’ya ulaşır. İstanbul’da Minber, Sivas’ta İrade-i Milliye gazetelerinde olduğu gibi direnişin ve Millî Mücadelenin sesini duyurmak ister. Bunun için de 10 Ocak 1920 tarihinde Hakimiyet-i Milliye adında bir gazete yayımlanır. Kütahya – Eskişehir Muharebeleri öncesinde 30 Haziran 1921 günü bu gazetedeki bir haber dikkat çeker: “Bir İhtiyaç-ı İrfanımız: Ankara’da bir Millî Kütüphanemiz olmalı” başlıklı yazıda Milli Mücadele’nin merkezi olan Ankara’nın bir kütüphanesinin olması, memurların ve ilme susamış gençlerin de bu kütüphaneden faydalanması gerektiği belirtilir.

Savaşın ortasında, Ankara’da bir kütüphane kurulması Hakimiyet-i Milliye aracılığıyla dile getirilir.

*30 Haziran 1921, 8 Temmuz 1921 ve 26 Temmuz 1922 tarihli Hakimiyeti Milliye gazeteleri (Milli Kütüphane Arşivi) 

Bir hafta sonra, yine Kütahya Eskişehir Muharebeleri öncesinde, 8 Temmuz 1921 günü aynı gazetede Ankara’da Maarif Vekaleti binasında bir Maarif (eğitim) Kongresi düzenleneceği duyurulur. “Umumi Kütüphaneler” başlığı altında benzer talep yinelenir ve Ankara’da bir kütüphaneye ihtiyaç olduğu hatırlatılır. Hatta kütüphanenin açılacağı yer konusunda da önerilerde bulunulur. 

Yine, savaşın ortasında, Ankara’da kongre toplayıp eğitim sorunlarının masaya yatırıldığı dönemde bir de kütüphane kurulması gerektiği Hakimiyet-i Milliye aracılığıyla dile getirilir.

Bu kez de 26 Temmuz 1922 günü, yani Büyük Taarruz’dan bir ay kadar önce, yine savaşın ortasında, yine eline aynı gazeteyi alanlar güzel bir haberle karşılaşır. 25 Temmuz 1922 günü Umumi Kütüphane’nin Ankara’da açıldığı müjdelenir. Haberde “Maarif Vekâleti umumi bir kütüphane açmış bulunuyor. Bu kütüphane evvelâ Vekâletin elinde mevcut kitaplardan sonra yurdun her tarafından vuku bulacak teberrular (bağışlarla) ile zenginleşecektir” denilir.

Yine, savaşın ortasında, Ankara’da bir kütüphane kurulması Hakimiyet-i Milliye aracılığıyla dile getirilmiş ve de açıldığı ilan edilmiştir. 

Böylece, Ankara’da ilk kütüphane kurulmuştur. (0)

“İSTANBUL’DAN ANKARA’YA TAŞINAN KÜTÜPHANE”

Ankara’da bir kütüphanenin kurulması için ilk teklifi veren ise Aydın milletvekili Dr. Mazhar (Germen) Bey olur. 25 Eylül 1920 günü Meclis kürsüsüne çıkar ve ‘’Meclis namına acilen bir kütübhane tesis edilmek üzere dört bin liranın Meclis tahsisatından sarfına karar verilmesini teklif eylerim’’ diyerek Ankara’da kütüphane kurulması için ilk adımı atar. Teklif 28 Eylül günü Mecliste görüşülerek kabul edilir. 

Öte yandan 16 Mart 1920 günü İstanbul’un ikinci kez işgal edilmesinin ardından 11 Nisan 1920 tarihinde Sultan Vahdettin Meclis-i Mebusan’ı fesheder. 23 Nisan 1920 günü Ankara’da Büyük Millet Meclisi açılır. Kapatılan Meclis-i Mebusan’ın kütüphanesi ve arşiv belgelerinin bir bölümü Ankara’ya taşınır. Böylece günümüzdeki Ankara’daki Meclis Kütüphanesi’nin de temeli atılır.

21 Ağustos 1923 günü Gaziantep Milletvekili Ali Cenani Bey’in teklifi üzerine İstanbul’daki Meclis-i Mebusan’ın arşivi ve kütüphanesinin tamamının Ankara’ya taşınması kararı alınır. Böylece envanterdeki kitaplar, değerli el yazmaları, arşiv belgelerinin nakli gerçekleşir. Meclis-i Mebusan kütüphanesinde Ercüment Ekrem (Talu) Bey ile birlikte ‘Hafız-ı Kütüp’ unvanı ile memur edilen Mehmed Nebil (Emirbuharioğlu) Bey de Ankara’da oluşturulan Meclis Kütüphanesi’nin idaresine getirilir.(2) Meclis Kütüphanesi, I. Meclis binasında encümen odasında faaliyetine başlar ve 5000’e yakın kitap, yazma eser, basılı yayın, tutanak İstanbul’dan Ankara’ya taşınır. Bugünse 430 bin eserlik bir eser mevcuttur.

“SONRA AÇILANLAR”

Cumhuriyetin ilanının ardından 1924 senesinde Fehmi Ethem (Karatay) Bey Fransa’ya kütüphanecilik tahsiline gönderilir ve 1924’ün Ekim ayında Darülfünun Kütüphanesi’nin başına geçirilir. 1925 senesinden itibaren de Ankara ve İstanbul’da kütüphanecilik kursları açılarak personel yetiştirilir. 1924 -1936 yılları arasında 22 farklı ilde kütüphaneler hizmete girer.(3) Ayrıca 1924 senesinde kapatılan medreselerde bulunan kitaplar da bu kütüphanelere nakledilir. 

Öte yandan 1932 senesinde Reşit Galip öncülüğünde kurulan Halkevleri’nde kütüphaneler zorunlu tutulur ve dokuz şubeden oluşan şubelerden biri de “Kütüphane Kolu” olur.

Savaşın ortasında, kitabı ve kütüphaneyi düşünen bu beyinler Cumhuriyeti inşa eder. 

Öte yandan Hitler iktidarından kaçmak isteyen akademisyenlerin Türkiye’ye davet edilme sürecinde Benno Landsberger’e çalışma teklifi götürüldüğü zaman ünlü Alman tarihçi ilk olarak hangi soruyu sormuştur bilir misiniz? “Ankara’da kütüphane var mı?” 

Yeni kurulan bu fakültenin henüz bir kütüphanesi yoktur. O tarihlerde Berlin’de vefat eden Hindolog Heinrich Zimmer’in kütüphanesi Sedat Alp’in aracılığıyla Türkiye Cumhuriyeti tarafından satın alınarak Ankara’ya trenle taşınır ve Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’ne kazandırılır. Ardından da ünlü hoca Landsberger Türkiye’ye gelir. Kütüphane, bilimi ve bilim insanını da beraberinde getirir. 

Bilim, okumayı gerektirir ve başta Ulu Önder olmak üzere Cumhuriyet kadroları bunu çok iyi kavramış ve uygulamıştır. Cumhuriyetin temeli de kitap olmuştur. Kütüphane Haftasında tüm kütüphaneci dostlarımızı tebrik ediyor, başarılar diliyor ve savaşın ortasında kütüphane kurmayı düşünen o idealist Cumhuriyet aydınlarını saygıyla selamlıyorum.  

(0)Prof. Dr. Tülin Sağlamtunç “Ankara Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesinin Tarihçesi’ Türk Kütüphaneciliği, Cilt 8, Sayı, 3 , 1994.

(1)Müjgan Cunbur, Tanzimatın Kütüphaneciliğimize Etkileri, Belleten, Cilt 28, Sayı 112, 1964.

(2)Sefer Yazısı, Osmanlı’dan Günümüze Meclis Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri, TBMM Yayınları, 2023.

(3)Hakan Anameriç, Belgelerle Atatürk ve Kütüphaneler, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Cilt 24, Sayı 71, 2008.

Tolga Aydoğan Cumhuriyet Gazetesi 02.04.2026

www.bilimsanatyolu.com